Testen op COVID-19 

Van meet af aan heeft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gehamerd op het belang van testen: ‘testen, testen, testen’ klonk en klinkt het keer op keer. Het testen of iemand is geïnfecteerd en weten wie en waar besmet zijn, helpt mee om uitbraken tijdig op te sporen en verspreiding te beperken. Ook dragen tests en testuitslagen bij aan de bereidwilligheid om strenge (isolatie) maatregelen op te volgen.


Inhoudsopgave:

Twee soorten tests

Rol COVID-19 test bij crisismanagement

Kwaliteit en veiligheid

Testbeleid

Testcapaciteit

Feiten en cijfers 

Meer informatie over COVID-19 tests


Twee soorten tests

Cruciaal voor de bestrijding van de COVID-19-pandemie is het beschikbaar hebben van geschikte tests. Er zijn twee verschillende soorten. Er is een test om vast te stellen of iemand het nieuwe coronavirus op dat moment heeft en een test om te onderzoeken of iemand het nieuwe coronavirus heeft gehad.

 

1.       Moleculaire test: toont aan of iemand besmet is met het coronavirus

Met de moleculaire test is het mogelijk besmette personen snel te identificeren waardoor grote en ongecontroleerde uitbraken worden voorkomen. Immers door isolatie van positief geteste personen in combinatie met contactonderzoek en quarantainemaatregelen blijft verspreiding van het virus beperkt.

Wat is een moleculaire test

De moleculaire test toont in keel- en neusslijm de aanwezigheid van het coronavirus aan op basis van detectie van genetisch virusmateriaal (RNA). De test identificeert bepaalde virus specifieke genen die aangeven dat het virus in het monster aanwezig is. De moleculaire test wordt ook wel PCR-test of RNA-test genoemd.

Hoe werkt de test

De test begint met de monsterafname, waarbij met een flexibele wattenstaaf wat neus- en keelslijm wordt afgenomen. Het monstermateriaal gaat naar een gespecialiseerd laboratorium waar de analyse plaatsvindt. De analyse is gebaseerd op de PCR-techniek (Polymerase Chain Reaction) waarmee het mogelijk is genetisch materiaal van het virus eerst te vermeerderen en vervolgens te detecteren. Het duurt ongeveer 24 tot 48 uur voordat een uitslag bekend is.

Wat is er nodig voor de test

Op de eerste plaats is voor de test een professionele en zorgvuldige monsterafname vereist. Dat gebeurt door zorgprofessionals die in beschermde kleding een uitstrijkje nemen uit keel en neus met speciale wattenstaafjes (‘swabs’). Dan volgt de analyse in het laboratorium die bestaat uit monstervoorbereiding, meting, detectie en interpretatie. Behalve gekwalificeerde laboratoriumpersoneel en gevalideerde testapparatuur zijn voor de analyse speciale reagentia en buffervloeistoffen vereist, die voldoen aan strenge kwaliteitseisen.

Wat zegt de uitslag

Een positief testresultaat is een zeer zekere indicatie van infectie met SARS-CoV-2. Een negatief resultaat sluit besmetting echter niet volledig uit. Secretie van het virus in het slijmvlies varieert namelijk van persoon tot persoon. Ook is bekend dat in een zeer vroeg stadium van de ziekte (als er nog geen symptomen zijn) de hoeveelheid virus in het slijmvlies soms (nog) niet detecteerbaar is.

 

 2.       Serologische test: toont aan of iemand besmet is geweest met het coronavirus

De serologische test bepaalt in bloed de aanwezigheid van antistoffen tegen SARS-CoV-2. Alleen mensen die geïnfecteerd zijn geweest kunnen positief testen en daarmee geeft de serologische test inzicht in wie en hoeveel mensen een besmetting hebben doorstaan. De test zegt (nog) niets over de mate van bescherming tegen een volgende infectie. Onderzoek laat namelijk zien dat de antilichamen ook weer (snel) kunnen verdwijnen uit het bloed. De wetenschap is nog volop bezig om immuniteitsmechanismen en individuele verschillen in afweerreactie(s) op SARS-CoV-2 infecties in kaart te brengen. Behalve de aanmaak van antistoffen lijkt ook het cellulaire afweersysteem (aanmaak van T-cellen) een belangrijke rol te spelen in het immuniteitssysteem.

Wat is een serologische test

Na besmetting met het virus komt het afweersysteem in actie met de aanmaak van antilichamen die specifiek gericht zijn op SARS-CoV-2. Deze binden aan het virus dat daarbij onschadelijk wordt gemaakt. De test bepaalt of het bloed van de onderzochte persoon antilichamen bevat tegen het SARS-CoV-2. Dat is dan een indicatie dat deze persoon besmet is geweest met het virus.

 

Hoe werkt de test

De test begint met de afname van een bloedmonster. Het bloedmonster wordt geanalyseerd met behulp van een zogeheten immunoassay. Het testprincipe is gebaseerd op een immunochemische reactie, ofwel de specifieke binding tussen antigeen (aanwezig in het test-reagens) en antistof (aanwezig in het bloed). Er bestaan talloze varianten van immunoassays; elke variant is gericht op de detectie van een specifiek antilichaam. De COVID-19 immunoassay toont specifiek antilichamen tegen SARS-CoV-2 aan.

Wat is er nodig voor de test

Voor de test moet bloed worden geprikt. Dat moet gebeuren door professioneel medisch personeel, die in beschermde kleding een buisje bloed afneemt. Dan volgt de analyse in het laboratorium met speciale immunoassay apparatuur uitgevoerd door gekwalificeerde laboratoriumspecialisten. Eerst wordt het bloedmonster voorbewerkt en vervolgens vindt de detectie van antilichamen plaats. Behalve gekwalificeerde laboratoriumpersoneel en gevalideerde testapparatuur zijn voor de serologische test speciale reagentia en referentiemateriaal vereist, die voldoen aan strikte kwaliteitseisen.

Wat zegt de uitslag

Met behulp van de serologische test kan worden vastgesteld of iemand antilichamen tegen het SARS-CoV-2 heeft, en soms ―afhankelijk van de testsystemen― ook hoeveel. De aanwezigheid van antilichamen betekent dat iemand een infectie met het virus heeft doorgemaakt en een immuunrespons heeft ontwikkeld. Iemand die positief test heeft antilichamen in het bloed en daarmee een zekere mate van immuniteit waardoor hij/zij een volgende infectie waarschijnlijk gemakkelijk doorstaan. Op dit moment is echter nog te weinig bekend over de mate en duur van de immuniteit om ervan uit te kunnen gaan dat iemand die positief getest is, daadwerkelijk immuun is en het virus zelf ook niet meer kan overdragen. Uit recent onderzoek dat medio juli 2020 naar buiten kwam, blijkt dat antistoffen bij veel patiënten na een aantal weken verdwijnen.

 


Rol COVID-19 test bij crisismanagement

Natuurlijk is de testuitslag belangrijke gezondheidsinformatie op individueel niveau. Op basis van de testuitslag weet iemand of hij/zij wel of niet is geïnfecteerd dan wel geïnfecteerd is geweest. Maar de beide tests bieden ook een belangrijk ondersteunend beleidsinstrument voor crisismanagers bij het opleggen, aanscherpen of versoepelen van maatregelen.

COVID-19                         

Moleculaire test   

Serologische test   

Gezond (vóór infectie)

negatief

Negatief

Presymptomatische fase

positief

Negatief

Acute fase

positief

Negatief

Herstel fase

positief

Positief

Hersteld (na infectie)

negatief

Positief

In de tabel zijn de uitslagen van beide tests in verschillende infectiefasen weergegeven


Maatregelen op maat

Bij versoepeling van lockdown maatregelen is het van cruciaal belang om tijdig en betrouwbaar te testen op het coronavirus. Dat is de enige manier om uitbraken tijdig te signaleren. Door meteen adequate maatregelen (isolatie, quarantaine) te treffen kan een uitbraak op lokaal of regionaal niveau worden ingedamd en hoeft niet het hele land op slot.


Inzicht in (groep)immuniteit

De serologische test toont op basis van de aanwezigheid van antilichamen aan of iemand het virus heeft gehad. De antilichamen tegen SARS-CoV-2 lijken zeker op korte termijn immuniteit te bieden, maar er is nog geen degelijk wetenschappelijk bewijs of dat ook op de lange termijn zo zal zijn. Als daar meer over bekend is, zal deze test in de toekomst een belangrijke rol spelen bij epidemiologische surveillance, immuniteitsbeoordeling en de resultaten van vaccinatiestudies. Op dit moment wordt de test vooral gebruikt om inzicht te krijgen in hoeveel procent van de bevolking de infectie met SARS-CoV-2 heeft doorgemaakt. Daarnaast biedt de test een ondersteund beleidsinstrument voor versoepeling van mobiliteit- en contactbeperkingen voor mensen die positief zijn getest.


Kwaliteit en veiligheid

COVID-19 tests behoren tot de ‘in vitro diagnostica’ (IVDs), waarvoor de kwaliteitseisen zijn geregeld via Europese wet- en regelgeving. Een IVD omvat alle componenten die nodig zijn om de test uit te voeren, dus inclusief (analyse) apparatuur, reagentia en computer toebehoren. Fabrikanten zijn verplicht alle producten en deelproducten van een IVD te specificeren en te rapporteren. Vervolgens is voor elk product en productonderdeel CE-markering verplicht wat aangeeft dat het product voldoet aan EU-regelgeving. Tot slot vindt na installatie van test en/of testsysteem bij de klant een validatie plaats. Hierbij wordt door derden (referentie laboratoria of keuringsinstituten) bevestigd of test en testsysteem voldoen aan de opgegeven fabrikantenspecificaties. Een validatie is niet wettelijk verplicht, maar wordt ten zeerste aanbevolen om kwaliteit van test en testsysteem in de praktijk te waarborgen. Dat is zeker in de huidige COVID-19 crisis belangrijk omdat test en testuitslag de basis zijn voor besluitvorming over de (volks)gezondheid. Naast kwaliteitseisen aan tests en testsystemen is professioneel gebruik ervan in een professionele omgeving een voorwaarde voor veilige en betrouwbare toepassing in de praktijk.

Drie categorieën

COVID-19 tests die op de markt zijn kunnen worden ingedeeld in drie categorieën afhankelijk van waar, hoe en door wie de test wordt uitgevoerd. Veiligheid en betrouwbaarheid hangen nauw samen met de categorie waarbinnen de test valt.

  • Laboratoriumonderzoek

De tests worden uitgevoerd in een laboratorium op geavanceerde analysesystemen door gekwalificeerde laboratoriumspecialisten. De geselecteerde laboratoria voor SARS-CoV-2-diagnostiek moeten voldoen aan specifieke criteria. Accreditatie, validatie en kwalificatie procedures in het laboratorium staan garant voor betrouwbaarheid en veiligheid. Voorwaarde is natuurlijk wel dat kwaliteit van monsterafname (materiaal en handeling) en monstertransport (bewaarcondities) ook voldoen aan gestelde criteria.

  • Point of Care (sneltest)

Point-of-care testing (POCT), ook wel near-patient tests genoemd, gebeurt met kleine, mobiele analysers waarmee binnen 10 minuten of maximaal 30 minuten de testuitslag bekend is. Vandaar dat ze ook sneltest worden genoemd. Voor COVID-19 verschijnen steeds meer POCTs op de markt, vooral voor de serologische test (immunoassay). Na onderzoek op kwaliteit en betrouwbaarheid van de aangeboden POCT-serologische sneltests, blijkt (nog) geen enkele te voldoen aan de hoge eisen die aan deze tests worden gesteld. Officiële instanties (RIVM, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en WHO) adviseren op dit moment negatief over het gebruik ervan.

  • Zelftest (thuistest en soms ook – ten onrechte - aangeduid als sneltest)

Tot slot zijn er de zelftests die, buiten de reguliere zorgkanalen om, voor consumenten via internet verkrijgbaar zijn en die door mensen thuis worden gebruikt. Ook hier gaat het om de serologische test (immunoassay). De testkit bestaat uit een naald, reagentia en een testplaatje waarmee iemand zelf de aanwezigheid van antilichamen tegen het SARS-CoV-2 virus kan meten. COVID-19 tests moeten echter altijd gebeuren onder medisch toezicht. De zelftests zijn in Nederland verboden en het gebruik van deze zelftests wordt dan ook ten zeerste afgeraden, omdat de uitslag onbetrouwbaar is en professionele duiding en begeleiding ontbreken.

Overzicht commerciële COVID-19 testsystemen: https://covid-19-diagnostics.jrc.ec.europa.eu/devices


Testbeleid

Het Centrum Infectieziektebestrijding (CIb) van het RIVM heeft een coördinerende rol bij de bestrijding van SARS CoV-2 en COVID-19. Zij brengt adviezen uit over de bestrijdingsmaatregelen, draagt bij aan de ontwikkeling van nieuwe laboratoriumdiagnostiek, brengt de epidemiologische ontwikkelingen in kaart en stelt richtlijnen op voor testen en voor bron- en contactonderzoek.

Het testbeleid (wie, wanneer, waar, hoe, welke test) komt voort uit adviezen van het Outbreak Management Team (OMT). Ter ondersteuning van het OMT is een ‘taskforce diagnostiek’ ingesteld bestaande uit een multidisciplinair team van inhoudelijke experts (medisch microbiologen) en afgevaardigden van betrokken partijen (het landelijk inkoopbureau, het RIVM, brancheorganisatie Diagned). Ook Speciaal Gezant van het kabinet, Feike Sijbesma, is betrokken. De taskforce wordt geleid door de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Medisch Microbiologen (NVMM). De taskforce kijkt ook naar een juiste verdeelsleutel voor het aantal beschikbare testreagentia over het aantal erkende testlaboratoria in Nederland.


Testcapaciteit

Vanwege de beperkte testcapaciteit konden aanvankelijk alleen ziekenhuispersoneel en zieke patiënten getest worden. Eind maart is een Landelijk Coördinatiestructuur Testcapaciteit (LCT) ingesteld, waarin het ministerie van VWS, het RIVM en de Taskforce Diagnostiek samenwerken om de testcapaciteit te vergroten. Daarbij gaat het niet alleen om opschaling van de landelijke laboratoriumcapaciteit, maar om voldoende beschikbaarheid van alle onderdelen van het testproces. Te beginnen bij monsterafname waarvoor wattenstaafjes nodig zijn, verpakkings- en transportmaterialen en persoonlijke beschermingsmiddelen voor de monsterafnemers. Voor de analyses zelf zijn behalve machines en apparaten ook voldoende reagentia, filters en verbruiksmaterialen vereist. Ook logistiek, ICT en bemensing (teststraten, monstertransport, laboratoriumbezetting) moeten op orde zijn. De keten is zo sterk als de zwakste schakel, dus elk procesonderdeel is van belang.

De opdracht voor het LCT is om de beschikbare testcapaciteit op de voet te volgen inclusief eventueel dreigende te korten van kritische producten bij de tests. Het LCT is verantwoordelijk voor optimaal benutting van de testcapaciteit en de eventuele inzet van alternatieve testcapaciteit.

Dankzij aandacht voor maximale samenwerking tussen laboratoria en extra inspanningen van leveranciers om benodigde middelen en materialen tijdig/versneld te leveren en door een kritische blik op kwaliteitsgaranties en logistieke operaties is het gelukt de testcapaciteit gestaag uit te breiden. Daardoor kon het testbeleid sinds half maart ook steeds verder worden uitgebreid waardoor steeds meer beroeps- en risicogroepen zich konden laten testen. Sinds 1 juni is de testcapaciteit toereikend om iedereen met klachten te kunnen testen.

Voor de serologische test is de testcapaciteit vooralsnog beperkt vanwege onvoldoende aanbod van gekwalificeerde tests. Ook is er nog te weinig duidelijkheid om hiervoor vanuit de overheid een ruim testbeleid vast te stellen. Voor beoordeling en evaluatie van (nieuwe) tests en testsystemen die op de markt komen is een aparte Taskforce serologie ingesteld, die onder meer bezig is met onderzoek, validatie, verzamelen en delen van de validatiegegevens en opstellen van documenten met minimale eisen voor verschillende testen in verschillende context.


Feiten en cijfers

Inmiddels zijn twee belangrijke doelstellingen van het COVID-19 testbeleid verwezenlijkt:

1)      Iedereen met klachten testen op besmetting
2)      Het volgen van de (groeps)immuniteit in Nederland

De moleculaire test (PCR test, RNA test)

De testcapaciteit is in juni opgeschaald tot 30.000 tests per dag. Hierdoor kan iedereen met klachten zich laten testen. Dat is nodig om de maatregelen te kunnen versoepelen en ongecontroleerde verspreiding van COVID-19 tegen te gaan. In het najaar 2020 moet de capaciteit naar 70.000 testen per dag.



Serologische test (immunoassay)

De serologische test wordt ingezet voor onderzoeksdoeleinden. Op dit moment wordt aan de hand van onderzoek bij bloeddonoren gekeken naar hoeveel mensen in Nederland antistoffen hebben tegen SARS-CoV-2. Recent onderzoek laat zien dat slechts een klein deel van de Nederlandse bevolking positief test (ruim 5%), Daarnaast is gebleken dat de antilichamen ook weer (snel) kunnen verdwijnen uit het bloed. Of iemand die eenmaal besmet is geweest (voldoende) beschermd is tegen een volgende infectie met SARS-CoV-2 en of zo iemand het virus ook weer kan overdragen, zijn vragen die nog volop worden onderzocht in de wetenschap.



Nieuwe/alternatieve tests

Het RIVM kijkt samen met nationale en internationale laboratoria naar mogelijke aanvullingen, verbeteringen en alternatieven voor zowel de moleculaire test als de serologische test. Twee voorbeelden zijn:

  • Antigeentest COVID-19

De antigeentest is een alternatief voor de moleculaire test. Specifieke eiwitten op het oppervlak van het virus werken als antigenen en kunnen een afweerreactie opwekken in een besmet persoon. Door de antigenen aan te tonen, kan worden vastgesteld of iemand besmet is met het virus. Het werkingsprincipe is gebaseerd op een immunoasssay (antigeen-antilichaam). Voor de antigeentest worden POCTs ontwikkeld, waarmee een besmetting snel (30 minuten) kan worden vastgesteld. Met de huidige moleculaire test op basis van PCR duurt het 24 uur voordat de uitslag bekend is. Een sneltest op COVID-19 besmetting is interessant in levensbedreigende situaties bijvoorbeeld als iemand in verband met hartfalen of transplantatie in het ziekenhuis moet worden behandeld. Voor grootschalige COVID-9 diagnostiek in de teststraten blijft de moleculaire test de geëigende methode.

  • IgM én IgG antilichamen

Na besmetting met het coronavirus komt het afweersysteem in actie. Het leidt tot de vorming van antilichamen waarvan twee soorten kunnen worden onderscheiden: IgM en IgG. De IgM antilichamen ontstaan snel na de besmetting (eerste fase). Na ongeveer drie weken neemt de hoeveelheid IgM af en stijgt het tweede type antilichaam, de IgG. Deze zijn detecteerbaar in de eindfase van de besmetting en blijven daarna aanwezig in het bloed. De meeste serologische tests zijn gebaseerd op IgG. Er zijn ook serologische tests in ontwikkeling die beide typen antilichaam detecteren. Hiermee kunnen besmettingsfasen beter worden gevolgd en kan meer inzicht worden verkregen in de immuniteitsmechanismen.


Meer informatie over COVID-19 tests

Informatieve weblinks

Gepubliceerd op:  15 juli 2020 7857 x bekeken